Jak wygląda postępowanie przygotowawcze krok po kroku

Wśród osób, które pierwszy raz stykają się z prawem karnym, panuje przekonanie, że „prawdziwa sprawa zacznie się w sądzie”. To kosztowny błąd. To w postępowaniu przygotowawczym zbiera się dowody, formułuje zarzuty i przesądza kwalifikację czynu. Sąd w dużej mierze weryfikuje materiał, którego kształt zapadł wcześniej. Prowadzę przez wszystkie etapy i pokazuję, gdzie leżą prawa podejrzanego.

Dwie formy: śledztwo i dochodzenie

Postępowanie przygotowawcze prowadzi się w jednej z dwóch form, w zależności od wagi sprawy.

• Śledztwo — prowadzi lub nadzoruje prokurator; dotyczy spraw poważniejszych, w tym zbrodni i przestępstw zagrożonych surowszą karą.
• Dochodzenie — prowadzi zwykle policja pod nadzorem prokuratora; dotyczy spraw drobniejszych, z uproszczoną dokumentacją.

Etap 1: zawiadomienie i wszczęcie

Sprawa zaczyna się od zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa (od pokrzywdzonego lub innej osoby) albo od informacji uzyskanej przez organ z urzędu. Organ może przed formalnym wszczęciem przeprowadzić czynności sprawdzające. Następnie wydaje postanowienie o wszczęciu śledztwa albo dochodzenia — lub o odmowie wszczęcia, na którą przysługuje zażalenie.

Etap 2: przedstawienie zarzutów

Zarzuty przedstawia się przez sporządzenie postanowienia, ogłoszenie go podejrzanemu i przesłuchanie. Od tej chwili osoba ma status podejrzanego i szereg uprawnień procesowych. To najważniejszy moment, by skorzystać z pomocy obrońcy — pierwsze wyjaśnienia potrafią zdeterminować całą sprawę.

Prawa podejrzanego — znaj je zanim będą potrzebne

1. Prawo do odmowy składania wyjaśnień i odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania — bez podania powodu i bez negatywnych konsekwencji.
2. Prawo do korzystania z pomocy obrońcy, w tym do kontaktu z nim przed pierwszym przesłuchaniem.
3. Prawo do informacji o treści zarzutów i ich zmianach.
4. Prawo do składania wniosków dowodowych.
5. Prawo do końcowego zapoznania się z materiałami postępowania.
6. Prawo do zażalenia na określone czynności i postanowienia.

Etap 3: gromadzenie dowodów

Organ zbiera materiał dowodowy: przesłuchuje świadków, powołuje biegłych, zabezpiecza rzeczy, przeprowadza oględziny, przeszukania i eksperymenty procesowe. Podejrzany i jego obrońca mogą składać wnioski dowodowe — oddalenie wniosku wymaga postanowienia z uzasadnieniem.

Środki zapobiegawcze

W toku postępowania mogą zostać zastosowane środki mające zabezpieczyć prawidłowy tok sprawy. Najbardziej dotkliwym jest tymczasowe aresztowanie, stosowane wyłącznie przez sąd na wniosek prokuratora.

• Tymczasowe aresztowanie — tylko przez sąd, przy określonych ustawowo przesłankach.
• Poręczenie majątkowe (kaucja).
• Dozór policji, zakaz opuszczania kraju z zatrzymaniem paszportu.
• Zawieszenie w czynnościach służbowych, zakaz prowadzenia pojazdów.

Na postanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego przysługuje zażalenie. To jeden z momentów, w których obecność obrońcy ma największe znaczenie.

Etap 4: zakończenie postępowania

Przed zamknięciem postępowania podejrzany ma prawo końcowego zaznajomienia się z materiałami sprawy — to moment, w którym po raz pierwszy widzi całość zebranych dowodów. Można wtedy jeszcze złożyć wnioski dowodowe. Postępowanie kończy się na jeden z kilku sposobów.

1. Skierowanie do sądu aktu oskarżenia.
2. Wniosek o warunkowe umorzenie postępowania — bez skazania, przy spełnieniu ustawowych przesłanek.
3. Umorzenie postępowania (np. brak danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie, brak znamion czynu zabronionego, znikoma społeczna szkodliwość).
4. Zawieszenie postępowania, gdy zachodzi długotrwała przeszkoda.
5. Wniosek o skazanie bez rozprawy uzgodniony z podejrzanym.

Prawa pokrzywdzonego

Pokrzywdzony nie jest biernym obserwatorem. Może składać wnioski dowodowe, zaskarżać postanowienie o odmowie wszczęcia i o umorzeniu postępowania, a w sądzie działać jako oskarżyciel posiłkowy. Ma też prawo do informacji o przebiegu sprawy i do żądania naprawienia szkody.

Najczęstsze błędy podejrzanych

• Składanie obszernych wyjaśnień na pierwszym przesłuchaniu, bez znajomości akt i bez obrońcy.
• Rezygnacja z obrońcy „bo jestem niewinny”.
• Podpisywanie protokołu bez uważnego przeczytania i bez zgłaszania uwag.
• Kontaktowanie się ze świadkami — ryzyko zarzutu matactwa i aresztu.
• Niekorzystanie z prawa do wniosków dowodowych i zażaleń w terminie.

Sprawa karna nie zaczyna się w sądzie. Zaczyna się przy pierwszym przesłuchaniu — i tam najczęściej się rozstrzyga, choć nikt jeszcze o tym nie wie.

W postępowaniu przygotowawczym decyzje podejmowane w pierwszych godzinach ważą na całym procesie — od treści wyjaśnień po wniosek o areszt. W Legalify reprezentujemy podejrzanych i pokrzywdzonych na każdym etapie postępowania karnego. Działamy z Wrocławia i zdalnie w całej Polsce — zadzwoń: +48 690 676 629.